Đảo Trường Sa Đông, đặc khu Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam. Ảnh: TTXVN

Kiểm soát cạnh tranh và củng cố luật lệ

Trong thời gian gần đây, giới chuyên gia quốc tế đưa ra nhiều đánh giá, nhận định rằng Biển Đông hiện đang đứng trước môi trường cạnh tranh chiến lược mang tính chất lâu dài. Sự gia tăng của các hoạt động trong “vùng xám” đang từng bước làm biến đổi hiện trạng thực địa, đồng thời làm xói mòn nghiêm trọng lòng tin chiến lược giữa các bên liên quan. Tình hình này đặt ra đòi hỏi cấp bách về việc kiểm soát chặt chẽ các hành vi có nguy cơ làm gia tăng căng thẳng, song song với việc kiên trì tìm kiếm những giải pháp hòa bình để xử lý bất đồng.

Để quản trị cạnh tranh một cách hiệu quả, nền tảng cốt lõi được nhấn mạnh là phải dựa trên luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982. Cùng với đó, việc mở rộng các kênh đối thoại và thiết lập những cơ chế quản lý thích hợp giữ vai trò trọng yếu. Nhiều sáng kiến thực tiễn đã được đưa ra như mở rộng áp dụng Bộ quy tắc tránh va chạm bất ngờ trên biển (CUES) cho lực lượng cảnh sát biển, tăng cường năng lực nhận thức không gian biển (MDA), cùng việc vận hành các đường dây nóng và quy trình trao đổi dữ liệu tác chiến.

Đối với tiến trình thương lượng khu vực, giới chuyên gia quốc tế kỳ vọng Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và Trung Quốc sẽ sớm hoàn tất Bộ quy tắc ứng xử của các bên ở Biển Đông (COC) có tính thực chất, hiệu lực và ràng buộc pháp lý, hoàn toàn phù hợp với UNCLOS năm 1982. Văn kiện này cần xác định rõ ràng các nghĩa vụ cụ thể cũng như chỉ rõ các hành vi nguy hiểm cần tránh. Tuy nhiên, các phân tích cũng lưu ý rằng, không nên dồn toàn bộ gánh nặng quản lý căng thẳng vào một công cụ đơn lẻ như COC.

Bên cạnh các cơ chế pháp lý, trách nhiệm của các cường quốc đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Mặc dù cạnh tranh giữa các nước lớn được dự báo sẽ tiếp tục kéo dài, các bên vẫn chia sẻ lợi ích căn bản trong việc ngăn ngừa nguy cơ xung đột nóng và duy trì sự ổn định mang tính cấu trúc. Do đó, các quốc gia lớn cần thể hiện trách nhiệm cao hơn thông qua việc kiềm chế hành vi và kiên quyết từ bỏ những toan tính thay đổi hiện trạng bằng các biện pháp cưỡng ép.

Theo nhận định của Tiến sĩ Nguyễn Hùng Sơn, Giám đốc Học viện Ngoại giao, tương lai hòa bình và ổn định lâu dài tại Biển Đông không chỉ nằm ở kỳ vọng sớm giải quyết dứt điểm các tranh chấp. Yếu tố then chốt là các quốc gia phải kiên trì xây dựng hệ thống luật lệ có tính dự báo cao, củng cố nội lực tự cường và thúc đẩy những chương trình phối hợp hành động cụ thể, đem lại lợi ích thiết thực.

Bảo vệ kết nối và thúc đẩy hợp tác thực chất

Sự ổn định tại Biển Đông ngày nay đòi hỏi một tầm nhìn bao trùm, gắn với mạng lưới hàng hải xuyên khu vực. Đây là không gian có tính liên thông chặt chẽ với các tuyến hàng hải huyết mạch phục vụ vận chuyển năng lượng chiến lược như eo biển Malacca và eo biển Hormuz. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại một mắt xích đều có thể gây ra tác động dây chuyền đối với toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu, đòi hỏi các quốc gia phải có cách tiếp cận liên khu vực nhằm bảo đảm an toàn hàng hải và chuẩn bị sẵn các kịch bản ứng phó rủi ro.

Tàu thuyền của ngư dân Việt Nam trên Biển Đông. Ảnh: TTXVN

Trong mạng lưới đó, việc tăng cường năng lực chống chịu của hạ tầng thiết yếu trở thành nhiệm vụ trọng tâm. Các giải pháp căn cơ bao gồm việc đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, mở rộng các tuyến vận tải thay thế, nâng cao năng lực dự trữ chiến lược và hiện đại hóa công nghệ giám sát vận hành. Đặc biệt, đối với hệ thống cáp ngầm dưới biển - tuyến huyết mạch truyền dẫn dữ liệu số, yêu cầu đặt ra là phải đa dạng hóa các hướng tuyến, đồng thời xác định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của từng chủ thể trong việc bảo đảm an ninh.

Thực tiễn từ nhiều khu vực chỉ ra rằng, việc tăng cường khả năng chống chịu của hệ thống cáp ngầm chỉ có thể đạt được thông qua sự kết hợp chặt chẽ giữa nỗ lực tự cường quốc gia với hợp tác đa tầng nấc. Mối quan hệ đối tác này cần được mở rộng giữa các quốc gia, các tổ chức quốc tế và thể chế khu vực, cũng như giữa khu vực công và khu vực tư nhân.

Để các hoạt động hợp tác đạt được chiều sâu và tính bền vững, các quốc gia cần ưu tiên những lĩnh vực đáp ứng lợi ích chung. Đó là các hoạt động tìm kiếm cứu nạn, bảo đảm an toàn cho ngư dân, cứu trợ thiên tai, nghiên cứu khoa học biển, quản lý tài nguyên nghề cá, bảo vệ môi trường sinh thái, chia sẻ thông tin an ninh biển và nâng cao năng lực cho các lực lượng thực thi pháp luật. Hợp tác cần được phát triển tiệm tiến, chuyển hóa từ các sáng kiến riêng lẻ thành những quy chuẩn và năng lực chung có thể duy trì lâu dài. Trong đó, hợp tác nghề cá giữa Việt Nam và Trung Quốc tại vịnh Bắc Bộ được đánh giá là một điểm sáng tiêu biểu trong việc kết hợp hài hòa giữa khuôn khổ pháp luật, chính sách quản lý và công cụ công nghệ. Tương tự, sự phối hợp giữa Việt Nam và Philippines thông qua các thỏa thuận hợp tác và hành động cụ thể nhằm hỗ trợ ngư dân trên biển cũng đem lại những kinh nghiệm thực tiễn rất giá trị. Những kết quả này củng cố thêm triển vọng thể chế hóa các lĩnh vực liên kết khả thi trong phạm vi ASEAN, đặc biệt là bảo vệ hạ tầng và cáp ngầm.

Đồng thời, khoa học và công nghệ hiện đại đang trở thành nguồn lực thúc đẩy hợp tác biển. Tuy nhiên, việc ứng dụng các giải pháp công nghệ mới phải bảo đảm vận hành nghiêm túc theo luật pháp quốc tế, đặt trên nền tảng các cơ chế minh bạch dữ liệu và bảo vệ vững chắc chủ quyền dữ liệu quốc gia. Việc nâng cao hiệu quả các cơ chế hiện hữu cần được ưu tiên hơn so với việc vội vã xây dựng những thể chế mới.

Tựu trung lại, một trật tự trên biển bao trùm và ổn định chỉ có thể được tạo dựng khi Biển Đông được đối xử như một không gian liên kết chung về giao thương, dữ liệu và sinh thái. Trong cấu trúc này, ASEAN và các cơ chế hợp tác do khối dẫn dắt như Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) hay Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN mở rộng (ADMM+) cần tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm. Trật tự ấy phải bảo đảm quyền được tham gia đóng góp của các quốc gia vừa và nhỏ, nơi mức độ an toàn hàng hải và lợi ích thiết thực của cộng đồng trở thành thước đo cao nhất cho hiệu quả hợp tác.

Theo https://www.bienphong.com.vn/xay-dung-trat-tu-tren-bien-bao-trum-va-ben-vung-post508793.html