Không gian văn hóa - lịch sử đặc sắc của Tuyên Quang sau sáp nhập đang tạo

nên nguồn tài nguyên quan trọng cho phát triển du lịch và sinh kế cộng đồng

Bản sắc và khoảng trống khai thác

Tuyên Quang là vùng đất hội tụ giá trị lịch sử và bản sắc đặc trưng của trung du và miền núi phía Bắc, với những không gian tiêu biểu như Khu di tích Quốc gia đặc biệt Tân Trào - “Thủ đô Khu giải phóng”, Công viên Địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, Khu danh thắng quốc gia đặc biệt Na Hang - Lâm Bình.

Cùng với đó là sự hiện diện của 22 dân tộc anh em, tạo nên một không gian tài nguyên nhân văn phong phú với 215 di tích cấp quốc gia, 308 di tích cấp tỉnh và gần 50 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nhiều loại hình như hát Quan Làng, Sình Ca, Soọng Cô, tiếng khèn Mông, đàn Tính… vẫn đang được cộng đồng gìn giữ, thực hành trong đời sống thường nhật.

Đặc biệt, gần 100 lễ hội truyền thống như: Lồng Tồng của người Tày, Nhảy lửa của người Pà Thẻn, Dao, Gầu Tào của người Mông… tiếp tục phản ánh đời sống tinh thần đa dạng, sinh động của các dân tộc, góp phần tạo nên một không gian văn hóa giàu bản sắc và có chiều sâu.

Tuy vậy, thực tế cho thấy mức độ khai thác và kết nối các nguồn lực văn hóa với phát triển kinh tế - xã hội vẫn chưa đồng đều giữa các khu vực. Một số loại hình sinh hoạt văn hóa, lễ hội hay nghề truyền thống bước đầu đã gắn với du lịch và sinh kế cộng đồng, nhưng nhìn tổng thể vẫn còn nhiều không gian văn hóa chưa được định vị rõ trong chuỗi giá trị phát triển, hoặc mới dừng ở phạm vi bảo tồn, trình diễn theo mùa vụ.

Khi đi vào từng địa bàn cụ thể, sự chênh lệch trong khả năng phát huy giá trị văn hóa càng thể hiện rõ. Điển hình như tại xã Hồ Thầu, nơi có trên 70% dân số là người Dao đỏ, nhưng hát Páo Dung - một loại hình di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vẫn chủ yếu tồn tại trong phạm vi một số ít nghệ nhân gìn giữ, chưa tạo được không gian thực hành thường xuyên trong đời sống cộng đồng.

Theo ông Hoàng Văn Hòa - Chủ tịch UBND xã Hồ Thầu, việc bảo tồn gặp khó khăn khi lớp trẻ ít có điều kiện tiếp cận và thực hành thường xuyên. Nếu không có cách làm mới để đưa vào đời sống thì nguy cơ mai một là rất rõ.

Những làn điệu Then vẫn được người dân thôn Yên Phú, xã Bằng Lang gìn giữ,

 trao truyền như một phần đời sống văn hóa thường nhật

Giữ di sản trong đời sống đương đại

Từ góc nhìn chuyên gia, NSND Vương Duy Biên - nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho rằng, vấn đề không nằm ở chỗ thiếu di sản, mà ở cách tiếp cận. Nếu chỉ nhìn di sản như đối tượng cần bảo tồn bằng ngân sách, thì di sản sẽ dễ bị “đóng băng” trong không gian lưu giữ. Trong khi đó, cần coi di sản là một thực thể văn hóa sống, chỉ thực sự có giá trị khi được tiếp tục thực hành, trao truyền và tham gia vào đời sống đương đại.

Thực tiễn tại một số không gian như Lô Lô Chải (Lũng Cú), Nà Hang hay Lâm Bình cho thấy, khi các thực hành văn hóa như nghi lễ, lễ hội, sinh hoạt cộng đồng hay không gian nhà ở truyền thống được đặt trong hoạt động du lịch cộng đồng, di sản không còn đứng yên trong phạm vi bảo tồn mà trở thành một phần của trải nghiệm sống. Du khách đến không chỉ để “xem” mà để “sống cùng” văn hóa, còn cộng đồng trở lại đúng vai trò chủ thể của không gian văn hóa đó.

Tuy vậy, nếu thiếu cách tiếp cận phù hợp, quá trình đưa di sản vào đời sống phát triển cũng có thể phát sinh lệch chuẩn. Khi các nghi lễ hoặc thực hành văn hóa bị tách khỏi bối cảnh cộng đồng, tổ chức thiên về trình diễn, phục vụ nhu cầu thị trường đơn thuần, thì nguy cơ “sân khấu hóa” là điều khó tránh khỏi. Khi đó, di sản không còn giữ được chiều sâu vốn có mà bị giản lược thành hình thức biểu diễn.

Điều này đặt ra yêu cầu phải bảo đảm tính nguyên gốc và bối cảnh sống của di sản, đồng thời giữ vai trò trung tâm của cộng đồng chủ thể đang nắm giữ, thực hành và quyết định cách di sản được tái hiện trong đời sống hôm nay.

Dưới góc độ chính sách phát triển du lịch gắn với văn hóa, ông Lại Quốc Tĩnh - Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Tuyên Quang, cho rằng, ngân sách Nhà nước nên giữ vai trò “vốn mồi”, tạo nền tảng ban đầu để khởi động, bảo vệ và gìn giữ những giá trị cốt lõi của di sản. Theo ông, điều quan trọng hơn là phải hình thành được cơ chế để cộng đồng, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội cùng tham gia vào quá trình làm sống lại di sản.

Khi đó, di sản không bị tách khỏi đời sống, mà tiếp tục vận hành như một phần tự nhiên của cộng đồng. Và chỉ khi sống trong đời sống đương đại, di sản mới thực sự có khả năng trở thành một nguồn lực phát triển bền vững.

Theo https://dantocphattrien.vietnamnet.vn/tu-di-san-thanh-sinh-ke-75808.html