Đồng bào dân tộc Tày, xã Xuân Giang giữ gìn nghề truyền thống đan nón lá hai mê.

Nhịp sống nghề quê

Trong không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người Pà Thẻn, thôn My Bắc, xã Tân Trịnh, tiếng khung cửi vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày. Những đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân thoăn thoắt đưa từng sợi chỉ đỏ, vàng, xanh đan xen trên nền vải, tạo nên những hoa văn mang đậm dấu ấn văn hóa dân tộc. Từ năm 2017, khi Hợp tác xã (HTX) Thổ cẩm Pà Thẻn Tân Bắc được thành lập, nghề dệt truyền thống như được tiếp thêm sức sống. Các cấp, ngành đã hỗ trợ máy móc, đào tạo nghề, xúc tiến thương mại, kết nối thị trường và tạo điều kiện tiếp cận nguồn vốn ưu đãi. Đặc biệt, sự đồng hành của Tổ chức Good Neighbors International (GNI) Hàn Quốc tại Việt Nam đã mở ra cơ hội đưa sản phẩm vươn ra thị trường nước ngoài.

Năm 2025, HTX đã hoàn thành đơn hàng xuất khẩu 1.000 sản phẩm thổ cẩm sang Hàn Quốc. Năm nay, HTX tiếp tục thực hiện hơn 800 sản phẩm gồm móc khóa túi thơm và ví đựng thẻ phục vụ thị trường này. Song song với đó, các thành viên còn chủ động quảng bá sản phẩm trên nền tảng số thông qua Facebook, Zalo và các phiên livestream bán hàng. Nhờ vậy, thổ cẩm Pà Thẻn ngày càng được khách hàng trong và ngoài nước biết đến.

Chị Tải Thị Mai, Giám đốc HTX Thổ cẩm Pà Thẻn Tân Bắc chia sẻ: “Bên cạnh việc mở rộng đầu ra cho sản phẩm, nghề dệt đã tạo việc làm thường xuyên cho hơn 10 thành viên với mức thu nhập từ 3 - 6 triệu đồng/người/tháng. Mỗi sản phẩm thổ cẩm đều là một sứ giả văn hóa của đồng bào Pà Thẻn. Ngoài yếu tố thẩm mỹ và tính ứng dụng, tất cả sản phẩm đều được gắn tem truy xuất nguồn gốc, nhằm bảo đảm chất lượng và giúp khách hàng hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa chứa đựng trong đó”.

Không chỉ có những nghề truyền thống lâu đời, nhiều nơi trong tỉnh còn mạnh dạn tạo dựng những làng nghề mới trên nền tảng lợi thế sản xuất của địa phương. Thôn Mỹ Tân, xã Tân Quang là một minh chứng điển hình. Từ vùng đất chủ yếu trồng lúa, ngô với hiệu quả kinh tế thấp, người dân đã chuyển sang phát triển nghề trồng hoa, cây cảnh, hình thành vùng sản xuất tập trung rộng hơn 40 ha với trên 100 hộ tham gia. Các loại hoa, cây cảnh có giá trị kinh tế cao như: Đào cảnh, mẫu đơn, hồng, cúc, lan, tùng la hán... Năm 2021, thôn Mỹ Tân được công nhận là làng nghề sản xuất và kinh doanh hoa, cây cảnh, đánh dấu bước chuyển từ sản xuất nông nghiệp truyền thống sang phát triển kinh tế hàng hóa.

Ông Trần Văn Hoàng, Trưởng thôn Mỹ Tân cho biết: “Mỗi năm, làng nghề cung ứng lượng lớn hoa và cây cảnh cho thị trường trong và ngoài tỉnh, đạt doanh thu trên 4 tỷ đồng. Thu nhập bình quân của các hộ tham gia sản xuất đạt khoảng 67 triệu đồng/năm, nhiều hộ có doanh thu hàng trăm triệu đồng. Đặc biệt, hai sản phẩm Đào cảnh và Tùng la hán đã được công nhận OCOP 3 sao, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu và khẳng định vị thế của làng nghề trên thị trường”.

Phụ nữ Pà Thẻn giữ gìn nghề dệt thổ cẩm.

Nỗi lo mai một

Sau tấm biển công nhận làng nghề là không ít nỗi trăn trở. Làng nghề chè Vĩnh Tân, thôn Thia, xã Tân Trào là một ví dụ. Được công nhận làng nghề từ năm 2014, với hơn 120 ha chè nguyên liệu, nơi đây từng là vùng sản xuất chè nổi tiếng của địa phương. Mỗi vụ thu hoạch, hương chè mới lại lan tỏa khắp các sườn đồi, trở thành hình ảnh quen thuộc của nơi đây. Thế nhưng, sau hơn một thập kỷ được công nhận, làng nghề vẫn chưa tạo được bước phát triển tương xứng với tiềm năng. Trong thôn có 135 hộ trồng chè, song phần lớn vẫn sản xuất theo quy mô hộ gia đình, thiếu sự liên kết trong chế biến và tiêu thụ. Nhiều sản phẩm vẫn bán dưới dạng nguyên liệu hoặc chè sơ chế nên giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc nhiều vào thương lái và biến động của thị trường.

Ông Phạm Ngọc Thảnh, Trưởng thôn Thia chia sẻ: “Thu nhập từ cây chè không còn hấp dẫn như trước. Giá cả lên xuống thất thường khiến nhiều hộ chưa mạnh dạn đầu tư cải tạo giống, ứng dụng khoa học kỹ thuật hay đổi mới công nghệ chế biến. Một số hộ đã chuyển một phần diện tích sang trồng cây ăn quả hoặc cây lâm nghiệp để có nguồn thu ổn định hơn”.

Thực trạng ở làng nghề chè Vĩnh Tân cũng phản ánh bức tranh chung của nhiều làng nghề trên địa bàn tỉnh. Theo thống kê, trong hơn 50 làng nghề và làng nghề truyền thống đã được công nhận trên địa bàn tỉnh, chỉ khoảng 10 làng nghề hoạt động thực sự hiệu quả, số còn lại chủ yếu duy trì ở quy mô nhỏ hoặc hoạt động cầm chừng. Thách thức lớn nhất là quy mô sản xuất còn phân tán và sự thay đổi nhanh chóng của thị trường. Phần lớn các hộ vẫn làm nghề theo phương thức truyền thống, vốn ít, thiết bị lạc hậu, năng lực quản trị hạn chế nên khó đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị hiếu tiêu dùng về chất lượng, mẫu mã, truy xuất nguồn gốc hay xây dựng thương hiệu. Không ít sản phẩm có giá trị văn hóa đặc sắc nhưng vẫn chỉ tiêu thụ trong phạm vi hẹp, chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị và khó cạnh tranh.

Đáng lo hơn là khoảng trống trong đội ngũ kế cận. Ở nhiều làng nghề, những nghệ nhân tâm huyết vẫn ngày ngày cần mẫn giữ nghề, nhưng lớp trẻ lại lựa chọn làm việc tại các khu công nghiệp hoặc chuyển sang ngành nghề khác có thu nhập cao hơn.

Theo ông Triệu Trần Phú, Làng nghề truyền thống sản xuất giấy bản của người Dao, thôn Thanh Sơn, xã Bắc Quang: “Toàn thôn có hơn 90 hộ duy trì nghề, mỗi năm sản xuất khoảng 3 vạn bục giấy. Nghề vẫn mang lại nguồn thu ổn định cho nhiều gia đình, song điều tôi trăn trở nhất là ít người trẻ theo nghề. Nếu không có chính sách hỗ trợ thiết thực để thu hút học nghề, tạo việc làm, thì việc gìn giữ nghề về lâu dài sẽ rất khó khăn”.

Những trăn trở đó cũng đặt ra yêu cầu phải có một cách tiếp cận mới trong phát triển làng nghề. Không chỉ bảo tồn những gì đã có, mà cần thổi vào làng nghề sức sống mới để tiếp tục lan tỏa trong nhịp sống hiện đại.

Nghề sản xuất và kinh doanh hoa, cây cảnh của thôn Mỹ Tân, xã Tân Quang

 mang lại nguồn thu nhập cao cho người dân trong thôn.

Tiếp sức cho làng nghề vươn xa

Theo Kế hoạch số 168/KH-UBND của UBND tỉnh về bảo tồn và phát triển làng nghề giai đoạn 2026 - 2030, các làng nghề được định hướng phát triển gắn với xây dựng vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng sản phẩm, phát triển kinh tế nông thôn, xây dựng nông thôn mới và khai thác tiềm năng du lịch cộng đồng. Mục tiêu đến năm 2030, trên 50% số làng nghề và làng nghề truyền thống được công nhận hoạt động hiệu quả; hơn 70% lao động được đào tạo, bồi dưỡng nâng cao tay nghề và kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin; 15% làng nghề có sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên; 40% làng nghề phát triển sản phẩm phục vụ du lịch và 100% làng nghề đang hoạt động đáp ứng các quy định về bảo vệ môi trường. Các làng nghề có nguy cơ mai một sẽ được ưu tiên khôi phục, tạo nền tảng để những giá trị văn hóa đặc sắc được lưu giữ và phát huy. Ngành công thương cũng cam kết, sẽ đưa các sản phẩm truyền thống, sản phẩm của các làng nghề, làng có nghề có mặt tại tất cả các vùng du lịch trọng điểm của tỉnh - đây được xem là cam kết lâu dài nhằm phát huy, bảo tồn nghề truyền thống lâu đời tại địa phương.

Chuyển đổi số được xác định là một trong những động lực quan trọng. Từ việc ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc, xây dựng thương hiệu trên môi trường số đến quảng bá sản phẩm qua mạng xã hội, livestream bán hàng, nhiều làng nghề đang từng bước thay đổi phương thức sản xuất và tiêu thụ. Công nghệ trở thành cầu nối đưa những sản phẩm mang đậm dấu ấn văn hóa địa phương đến gần hơn với người tiêu dùng trong và ngoài nước.

Đồng chí Trần Hải Tuyên, Chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn và Quản lý chất lượng, Sở Nông nghiệp và Môi trường cho biết: “Ngành sẽ tiếp tục phối hợp với các xã, phường quy hoạch vùng nguyên liệu, hỗ trợ phát triển hợp tác xã, tổ hợp tác, thúc đẩy liên kết theo chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu thụ. Đồng thời, phát triển các sản phẩm OCOP trong chính những làng nghề, giúp gia tăng giá trị kinh tế, đưa sản phẩm tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, phục vụ du lịch và phát triển bền vững”.

Khi được tiếp sức bằng những chính sách phù hợp và sự đồng lòng của người dân, nghề xưa sẽ tiếp tục được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đây cũng là tiền đề để những giá trị truyền thống không chỉ được gìn giữ, mà còn đơm hoa kết trái, tạo thành nguồn sinh kế vững vàng và niềm tự hào của người dân xứ Tuyên.

Theo https://baotuyenquang.com.vn/van-hoa/202607/ao-moi-cholang-nghe-truyen-thong-29b70fb/